Bodur fidan nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Bodur fidan, ağacın boyunu ve büyüme gücünü sınırlayan bir klon anaç üzerine aşılanmış meyve fidanıdır. Meyvenin çeşidi aşı kalemiyle belirlenir; ağacın ne kadar büyüyeceği, köklerinin ne kadar derine ineceği ve kaçıncı yılda meyveye yatacağı ise büyük ölçüde anaca bağlıdır. Bodur anaçlı ağaçlar kısa kalır, sık dikilir ve erken verime yatar; buna karşılık ömür boyu destek (tel-direk) ve düzenli sulama ister.
Yarı bodur anaçlar boy, dikim sıklığı ve bakım ihtiyacı bakımından ortada yer alır. Çöğür anaçlı fidanlar ise tohumdan yetiştirilen güçlü bir anaç üzerine aşılanır; derin köklü, uzun ömürlü ve iri ağaçlar oluşturur, ancak meyveye geç yatar. Hangisinin size uygun olduğunu toprağınız, suyunuz, arazinizin eğimi ve bahçeye ayırabileceğiniz bütçe ile işçilik belirler.
Anaç nedir, aşılı fidan nasıl oluşur?
Ticari meyve fidanlarının büyük çoğunluğu iki parçadan oluşur: Kökü ve gövdenin alt kısmını oluşturan anaç ile üzerine aşılanan ve meyvenin çeşidini belirleyen kalem. Meyve ağaçları tohumdan yetiştirildiğinde ana ağacın özelliklerini korumadığı için çeşitler aşıyla çoğaltılır. Aşılı bir fidanda meyvenin rengi, tadı ve olgunlaşma zamanı kalemden gelir; ağaç boyu, kök yapısı, toprağa ve soğuğa uyum ile verime yatma süresi ise anaçtan etkilenir.
Fidanın gövdesinde, kök boğazının biraz üstünde görülen hafif şişkinlik ya da dirsek aşı yeridir. Bu nokta dikimde de önemlidir; aşağıda değineceğimiz gibi özellikle bodur anaçlı fidanlarda aşı yeri toprak üstünde kalmalıdır.
Çöğür anaç ile klon anaç arasındaki fark
Çöğür (generatif) anaç
Çöğür, tohumdan yetiştirilen anaçtır. Elmada elma çöğürü, armutta armut çöğürü ve ahlat, kayısıda zerdali çöğürü, kirazda kuş kirazı ve mahlep (idris) çöğürü, cevizde ceviz çöğürü yaygın örneklerdir. Tohumla çoğaltıldığı için bireyler arasında genetik farklılık görülür; bahçedeki ağaçların gelişmesi tam olarak aynı olmayabilir. Buna karşılık çöğürler genellikle derin ve güçlü bir kök sistemi geliştirir, toprağa iyi tutunur, kuraklığa ve zayıf topraklara daha iyi uyum sağlar.
Klon (vegetatif) anaç
Klon anaçlar tohumla değil; daldırma, çelik ya da doku kültürü gibi vegetatif yöntemlerle çoğaltılır. Her fidan aynı genetik yapıyı taşıdığı için ağaç boyu, verime yatma süresi ve toprak tepkisi önceden bilinir ve bahçe tek tip gelişir. Bodur ve yarı bodur anaçlar klon anaçlardır; ancak her klon anaç bodur değildir. Örneğin şeftali ve badem için yaygın kullanılan GF677, güçlü gelişen bir klon anaçtır.
Bodur, yarı bodur ve çöğür anaç karşılaştırması
Aşağıdaki tablo, anaç sınıflandırmasının en net yapıldığı tür olan elmayı temel alır. Gelişme gücü ve dikim aralıkları Meyvecilik Araştırma Enstitüsünün (Eğirdir) elma yayınından alınmıştır. Değerler genel eğilimleri gösterir; çeşit, toprak, iklim, budama ve terbiye sistemine göre değişir.
| Özellik | Bodur | Yarı bodur | Çöğür |
|---|---|---|---|
| Örnek anaçlar | M9, M26 | MM106, M7; daha güçlü MM111 yarı kuvvetli sayılır | Elma çöğürü (tohum anacı) |
| Çöğüre göre gelişme gücü | %25–35 | Yaklaşık %50; MM111'de %65–70 | %100 |
| Yetişkin ağaç boyu (yaklaşık) | 2,5–3 m | 3,5–4,5 m | 6–7 m |
| Dikim aralığı (sıra arası × sıra üzeri) | 3,5–4,5 m × 0,8–1,2 m (M9) | 3,5–4,5 m × 2–3 m (MM106) | 6–7 m × 5–6 m |
| Dekara ağaç sayısı (yaklaşık) | 185–360 | 75–145 | 24–33 |
| Verime yatma | Dikimden sonra 2.–3. yıl | Genellikle 3.–5. yıl | Çeşide göre 6–10 yıl; tam verim 10–12 yıl |
| Destek ihtiyacı | Ömür boyu tel-direk sistemi | Kalıcı destek çoğunlukla gerekmez; ilk yıllarda herek | İlk yıllarda herek |
| Sulama ihtiyacı | Düzenli ve sık; damla sulama gerekir | Düzenli sulama | Kurağa daha dayanıklı; verimli bahçe için yine sulama ister |
| Toprak isteği | Derin, verimli, süzek ve sulanan toprak | MM106 ağır ve taban suyu yüksek topraklara uygun değildir; MM111 kurağa dayanıklıdır | Zayıf ve kurak topraklara en iyi uyum |
| Ekonomik ömür (yaklaşık) | 15–20 yıl | Bodur ile çöğür arasında | Ortalama 30 yıl |
| Kuruluş maliyeti ve işçilik | Kuruluş maliyeti yüksek; budama ve hasat büyük ölçüde yerden yapılır | Orta | Kuruluş maliyeti düşük; budama ve hasat merdiven ister |
Bodur fidan: erken verim, yoğun bakım
Modern sık dikim elma bahçelerinin önemli bir bölümü M9 gibi bodur anaçlar üzerine kurulur. Bodur elma fidanı ile kurulan bahçede ağaçlar kısa kaldığı için dekara düşen ağaç sayısı artar, bahçe erken yaşta verime yatar ve taç iyi ışıklandığı için meyve kalitesi yükselir. Budama, seyreltme ve hasadın büyük kısmı merdivensiz yapılabilir; küçük taçlarda ilaçlama da daha kolaydır. Elma fidanlarında bodur anaç bu yüzden yoğun meyvecilikte öne çıkar.
Bu avantajların bir bedeli vardır. Bodur anaçların kökleri saçak yapılı, sığ ve kırılgandır; ağaç meyve yükünü taşıyamaz, rüzgârda eğilip devrilebilir. Kuraklığa ve yabancı ot rekabetine dayanıksızdır; kökler yüzeye yakın olduğu için sıra üzerinde toprak işleme de en aza indirilmelidir. Bir de karışıklığa dikkat: Scarlet Spur ve Red Chief gibi spur tipi çeşitlerin toplu gelişmesi anaçtan değil, kalemin kendisinden gelir. Bu çeşitler zaten zayıf geliştiği için M9 gibi bodur anaçlarla birleştirilmeleri önerilmez; genellikle daha güçlü anaçlar üzerinde yetiştirilirler.
Yarı bodur fidan: dengeli orta yol
Yarı bodur fidan, gelişme gücü bodur ile çöğür arasında kalan klon anaçlar üzerine aşılanır. Elmada MM106 bu grubun en bilinen örneğidir; MM111 ise daha güçlü gelişir, toprağa iyi tutunur ve kuraklığa daha dayanıklıdır. Yarı bodur ağaçlar bodura göre daha derin köklüdür, daha geniş aralıkla dikilir ve çoğu zaman kalıcı bir tel sistemine ihtiyaç duymaz; verime yatmaları ise çöğürden belirgin biçimde erkendir.
Sulama imkânı olan ama tam bir sık dikim sistemine yatırım yapmak istemeyen üreticiler için yarı bodur anaçlar dengeli bir seçenektir. Dikkat edilmesi gereken nokta drenajdır: MM106 kök boğazı çürüklüğüne hassas olduğu için ağır, su tutan taban arazilere dikilmemelidir. Armutta ise ayva anaçları ağacı bodur tutarken OHxF serisinin çoğu yarı bodur gelişir; bazı armut çeşitleri ayva ile aşı uyuşmazlığı gösterdiği için ara anaç kullanılır. Armut fidanlarında anaç seçimi bu yüzden çeşitle birlikte düşünülmelidir.
Çöğür anaçlı fidan: güçlü kök, uzun ömür
Çöğür anaç üzerine aşılı fidanlar, geleneksel meyve bahçelerinin temelidir. Derine inen kökleri sayesinde ağaç kendi kendini taşır, kurak dönemlere ve zayıf topraklara daha iyi dayanır ve uzun yıllar verim verir. Geniş aralıkla dikildiği için ilk yıllarda sıra aralarında ara tarım yapılabilir; dekara gereken fidan sayısı az olduğu, tel-direk de gerekmediği için kuruluş masrafı düşüktür.
Dezavantajları ise geç verime yatma, dekar başına daha az ağaç ve 6–7 metreye boylanan taçlar yüzünden budama, ilaçlama ve hasatta daha çok işçiliktir. Cevizde ise yaygın kullanılan ticari bir bodur anaç bulunmaz; ceviz fidanları genellikle ceviz çöğürü üzerine aşılanır ve geniş aralıkla dikilen iri ağaçlar oluşturur.
Türlere göre yaygın anaçlar
| Tür | Çöğür anaç | Klon anaç örnekleri | Not |
|---|---|---|---|
| Elma | Elma çöğürü | M9, M26 (bodur); MM106, M7 (yarı bodur); MM111 (yarı kuvvetli) | M9 ömür boyu destek ister |
| Armut | Armut çöğürü, ahlat | Ayva anaçları: Quince A, Quince C, BA29 (bodur); OHxF serisi (çoğu yarı bodur) | Ayva anaçları kireçli topraklarda kloroza ve kış soğuklarına hassastır |
| Şeftali, nektarin, badem | Şeftali ve badem çöğürü | GF677 (güçlü) | GF677 kireçli ve kısıtlı sulanan topraklara uygundur; taban suyu yüksek ağır topraklara uygun değildir |
| Kayısı, erik | Zerdali çöğürü; erikte erik çöğürleri | Myrobolan 29C | Zerdali kireç ve kurağa dayanıklıdır, ancak geç verime yatırır; Myrobolan ağır ve nemli topraklarda tercih edilir |
| Kiraz, vişne | Kuş kirazı ve mahlep çöğürü | Gisela 5 (bodur); Gisela 6, MaxMa 14 (yarı bodur) | Mahlep kireçli ve kurak topraklara uyumludur; Gisela anaçları derin ve sulanan toprak ister |
| Ceviz | Ceviz çöğürü | Yaygın ticari bodur anaç yok | Ağaçlar iri ve uzun ömürlü olur |
Hangi anacı seçmeli? Toprak, su, eğim ve bütçe
Toprak ve iklim
Derin, süzek ve verimli toprak bodur anaç için şarttır. Taban suyu yüksek, su tutan ağır topraklarda kök boğazı çürüklüğüne hassas anaçlardan kaçınılmalıdır. İç Anadolu'nun pek çok yerinde görülen kireçli topraklarda anaç seçimi daha da önem kazanır: Ayva anaçları kireçte demir klorozuna yatkınken sert çekirdeklilerde GF677 ve zerdali, kirazda mahlep kireçli topraklara uyumuyla bilinir. Niğde gibi kışı sert yörelerde soğuğa dayanım da hesaba katılmalıdır; örneğin ayva anaçları kış soğuklarına armut anaçlarından daha hassastır. Dikimden önce yaptırılacak toprak analizi, doğru anacı seçmenin en güvenilir yoludur.
Su
Sürekli ve yeterli sulama suyunuz varsa bodur ve yarı bodur anaçların tümü seçenektir. Su kısıtlıysa daha derin köklü yarı bodur ya da çöğür anaçlar daha güvenlidir. Niğde merkezde yıllık yağış yaklaşık 340 mm'dir ve yazlar neredeyse yağışsız geçer; bu nedenle yörede hangi anaç seçilirse seçilsin, verimli bir bahçe için sulama planı gerekir.
Arazi eğimi
Düz ve hafif eğimli araziler tel-direk sistemine ve makineli bakıma uygundur. Dik ve teraslı arazilerde bu sistemleri kurmak ve işletmek zorlaştığından yarı bodur ya da çöğür anaçlar çoğu zaman daha pratik olur.
Bütçe ve işçilik
Bodur bahçe; daha çok fidan, tel-direk ve damla sulama nedeniyle yüksek bir kuruluş maliyeti ister, ancak ürün erken alınmaya başlar ve işçilik verimli kullanılır. Çöğür anaçlı bahçe düşük maliyetle kurulur, fakat verime geç yatar ve budama ile hasatta daha çok emek ister. Planlama adımlarının ayrıntısı için meyve bahçesi kurulumu rehberimize, damla sulama ve bahçe tesisi desteği için hizmetlerimize göz atabilirsiniz.
Bereket Fidancılık olarak 2003'ten beri Niğde Değirmenli'de, farklı toprak tiplerine uygun bodur, yarı bodur ve klasik çöğür anaçlar üzerine aşılı, sertifikalı meyve fidanı üretiyoruz. Toprağınıza, suyunuza ve dikmek istediğiniz çeşide uygun anaç seçeneği için bizimle iletişime geçebilirsiniz.