Tozlayıcı çeşit, ana çeşidin çiçeklerini kendi çiçek tozuyla dölleyerek meyve tutmasını sağlayan ikinci bir çeşittir. Elma, armut, kiraz ve Türkiye'deki birçok kayısı çeşidi kendi çiçek tozuyla yeterli meyve bağlamaz; bu çeşitlerle kurulan bahçede aynı dönemde çiçek açan ve ana çeşitle uyuşan bir tozlayıcı yoksa ağaçlar bol çiçek açsa bile verim düşük kalır. Şeftali ve nektarin çeşitlerinin çoğu ile Stanley gibi bazı erikler ise kendine verimlidir ve tek başına da ürün verir.
Aşağıda kendine verimlilik kavramını, tozlayıcı seçme ölçütlerini, arıların rolünü, yerleşim örneklerini ve elmadan cevize türlere göre tozlanma ihtiyacını bulacaksınız.
Tozlaşma nedir, meyve tutumunu nasıl etkiler?
Tozlaşma, çiçek tozunun (polenin) dişicik tepesine taşınmasıdır; bunu döllenme izler ve meyve gelişmeye başlar. Elma, armut, kayısı, kiraz ve erikte çiçek tozu ağır ve yapışkandır; rüzgârla değil, başta arılar olmak üzere böceklerle taşınır. Cevizde ise tozlaşmayı rüzgâr yapar. Tozlanmayan çiçekler kısa sürede dökülür. Elmada yeterince çekirdek oluşturamayan meyveler de çoğu zaman küçük ya da şekilsiz kalır ve erken dökülmeye yatkındır.
Kendine verimli ve kendine verimsiz meyve ağaçları
Kendi çiçek tozuyla ya da aynı çeşidin başka bir ağacından gelen çiçek tozuyla yeterli meyve bağlayan çeşitlere kendine verimli denir. Kendine verimsiz (kendine uyuşmaz) çeşitlerde ise çiçek tozu canlı olsa bile aynı çeşidin çiçeğinde döllenme gerçekleşmez; meyve için farklı ve uyuşan bir çeşidin çiçek tozu gerekir. Arada kısmen kendine verimli çeşitler bulunur: Bunlar tek başına bir miktar meyve bağlar, ama uygun bir tozlayıcıyla verim ve meyve kalitesi belirgin biçimde artar.
- Aynı çeşidin ağaçları birbirini tozlamaz. Aşılı fidanlar aynı ana bitkiden çoğaltıldığı için kendine verimsiz bir çeşitten yüz ağaç dikmek, tek ağaç dikmekten farksızdır.
- Aynı çeşidin mutasyonları da birbirini tozlamaz. Red Chief, Super Chief, Scarlet Spur, Early Red One ve Jeromine, Red Delicious'un; Royal Gala ve Galaxy de Gala'nın mutasyonlarıdır.
- Çiçek tozu kısırlığı ayrı bir durumdur. J.H. Hale şeftalisinin çiçek tozu kısırdır. Jonagold ve Mutsu gibi triploid elmaların çiçek tozu da büyük ölçüde işlevsizdir; bu çeşitler tozlayıcı olarak kullanılmaz ve yanlarına birbirini de tozlayabilen iki ayrı çeşit gerekir.
- Kendine verimli çeşitler de arıdan yararlanır. Çiçek tozunun dişicik tepesine ulaşması bu çeşitlerde de çoğunlukla böcek ziyaretine bağlıdır.
İyi bir tozlayıcı çeşit nasıl seçilir?
İyi bir tozlayıcı şu koşulları birlikte sağlamalıdır:
- Çiçeklenme zamanı örtüşmeli. Tozlayıcının polen döktüğü günler, ana çeşidin çiçeklerinin döllenmeye hazır olduğu günlerle çakışmalıdır. Birkaç günlük kayma sorun yaratmaz; çok erken ya da çok geç açan bir çeşit ise işe yaramaz.
- Genetik olarak uyuşmalı. Kiraz, kayısı, armut ve elmada bazı çeşit çiftleri, çiçeklenmeleri çakışsa bile uyuşmazlık genleri nedeniyle birbirini dölleyemez.
- Bol ve canlı çiçek tozu üretmeli. Triploidler ve az polen üreten çeşitler zayıf tozlayıcıdır.
- Her yıl düzenli çiçek açmalı. Periyodisite gösteren bir tozlayıcı, az çiçek açtığı yıl ana çeşidi de tozsuz bırakır.
- Ürünü değerlendirilebilmeli. Pazar değeri olan bir tozlayıcı, bahçede kapladığı yeri gelire dönüştürür.
Arıların tozlaşmadaki rolü
Elma, armut, kayısı, kiraz ve erikte çiçek tozunu ağaçtan ağaca taşıyan başlıca böcek bal arısıdır; yaban arıları ve bombus arıları da katkı sağlar. Bahçede yeterli arı yoksa en iyi tozlayıcı planı da sonuç vermez.
- Kovan desteği: Elma için il tarım müdürlüğü ve üretici rehberlerinde genç bahçelerde yaklaşık 4 dekara 1, tam verimdeki bahçelerde dekara 1 kovan önerilir. Kesin sayıyı kovanların gücüne göre arıcıyla birlikte belirleyin.
- Arı dostu ilaçlama: Çiçeklenme döneminde arılara zararlı insektisit uygulanmaz. Bir ilaçlama zorunluysa bahçe tabanındaki çiçekli otları önceden biçin ve uygulamayı arıların uçmadığı akşam saatlerinde yapın.
- Armuda ayrıca özen: Armut çiçeğinin nektarı az ve şekerce fakir olduğundan arılar için çekiciliği düşüktür; armutta arı yoğunluğu ve tozlayıcının yakınlığı daha da önemlidir.
Tozlayıcı oranı ve yerleşim örnekleri
Tozlayıcının oranı ve ana çeşide uzaklığı türe, çeşide ve dikim sistemine göre değişir. Aşağıdaki örnekler, özellikle elma için üretici yayınlarında verilen genel çerçevedir.
- Dağınık düzen: Her üçüncü sırada her üçüncü ağaç tozlayıcıya ayrılır; böylece her tozlayıcı sekiz ana çeşit ağacının ortasında kalır. Bu düzende ağaçların yaklaşık %11'i tozlayıcıdır ve her ana çeşit ağacı bir tozlayıcıya komşudur.
- Sıra düzeni: Her üçüncü ya da her beşinci sıra tozlayıcıya ayrılır, yani 2 ya da 4 sıra ana çeşide 1 sıra tozlayıcı dikilir. Tozlayıcının da pazar değeri varsa bu düzen tercih edilir; her çeşit ayrı sırada olduğundan hasat da kolaylaşır.
- Mesafe: Arılar çiçeklenmede çoğunlukla yakın ağaçlar arasında dolaşır. Tozlayıcının ana çeşitten elmada 12–15 metreden, armutta 15–20 metreden uzakta olmaması önerilir; tozlayıcıları bahçenin bir köşesinde toplamayın.
- Ceviz: Rüzgârla tozlandığı için tozlayıcılar ağaçların yaklaşık %5–10'u kadar olacak şekilde, hâkim rüzgârın geldiği tarafa dikilir.
Türlere göre tozlanma ihtiyacı ve tozlayıcı çeşitler
Tozlanma ihtiyacı aynı tür içinde bile çeşide göre değişir; tablo yalnızca genel eğilimi özetler, karar çeşit düzeyinde verilmelidir.
| Tür | Genel durum | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Elma | Çoğu çeşit kendine verimsiz ya da kısmen verimli | Aynı çeşidin mutasyonları birbirini tozlamaz; triploidler tozlayıcı olmaz |
| Armut | Çoğu çeşit çapraz tozlanma ister | Nektarı arılar için az çekicidir; tozlayıcı yakında olmalı |
| Kayısı | Türkiye'deki çeşitlerin yarısından fazlası kendine uyuşmaz | Hacıhaliloğlu, Çataloğlu, Şekerpare ve Şalak tozlayıcı ister |
| Kiraz | Çoğu çeşit kendine uyuşmaz | Uyuşmazlık grubuna dikkat; bazı yeni çeşitler kendine verimli |
| Vişne | Çoğunlukla kendine verimli | İkinci bir çeşit meyve tutumunu artırabilir |
| Erik | Çeşide göre değişir | Stanley kendine verimli; Papaz kısmen verimli |
| Şeftali ve nektarin | Çoğu çeşit kendine verimli | J.H. Hale'nin çiçek tozu kısırdır; tozlayıcı şart |
| Ceviz | Rüzgârla tozlanır, kendi çiçek tozuyla döllenebilir | Dikogami nedeniyle ikinci bir çeşit önerilir |
Elma tozlayıcı çeşitler
Elma çeşitlerinin büyük kısmı kendine uyuşmaz ya da ancak kısmen kendine verimlidir. Karışık bahçelerde sık kullanılan tozlayıcılardan biri olan Golden Delicious elma çeşidi; Red Delicious grubu, Granny Smith, Gala ve Amasya için önerilir. Gala ile Fuji birbirini tozlayabilir; Granny Smith de Gala, Fuji ve Red Delicious klonları için kullanılır. Red Delicious klonlarından oluşan bir bahçeye bu grubun dışından bir çeşit eklenmelidir; bol çiçek açan süs elmaları da sıra içinde tozlayıcı olarak kullanılabilir.
Armutta tozlayıcı seçimi
Bazı armut çeşitleri kısmen kendine verimli olsa da düzenli verim için çapraz tozlanma gerekir; Ankara ve Santa Maria kendine verimsizdir. Araştırma enstitüsü kaynaklarında Deveci armudu için Akça, Passe Crassane ve Beurré Précoce Morettini; Ankara için Akça, Coscia ve Abbé Fétel; Santa Maria için Williams, Abbé Fétel, Coscia ve Passe Crassane önerilir. Erkenci Akça, hem Ankara hem Deveci'ye tozlayıcı olabildiğinden yazlık ve kışlık ürünü aynı bahçede buluşturur.
Kayısıda kendine uyuşmazlık
Kayısıda kendine verimli çeşitler de bulunur; ancak Türkiye'deki kayısı çeşitlerinin yarısından fazlasının kendine uyuşmaz olduğu bildirilmektedir. Araştırmalar Hacıhaliloğlu kayısı, Çataloğlu, Şekerpare ve Şalak'ın da bu gruba girdiğini göstermiştir; bu çeşitler tek başına dikilmemelidir. Malatya'daki denemelerde Şekerpare ile Şalak birbirini başarıyla tozlamış, ikisi de Hacıhaliloğlu için iyi sonuç vermiştir. Hacıhaliloğlu'nun polen üretimi görece düşük olduğundan ana tozlayıcı olarak planlanmamalı; aynı uyuşmazlık genotipini taşıyan Çataloğlu ile Soğancı da birbirine tozlayıcı yapılmamalıdır.
Kiraz ve vişnede tozlanma
Kirazda çeşitlerin çoğu kendine uyuşmazdır ve aynı uyuşmazlık grubundaki çeşitler, çiçeklenmeleri çakışsa da birbirini dölleyemez. Türkiye'de yaygın olarak yetiştirilen 0900 Ziraat de kendine kısırdır; Bakanlık yayınlarında bu çeşit için Regina, Lambert, Starks Gold ve Merton Late gibi çeşitlerden en az üçünün bahçede tozlayıcı olarak bulunması önerilir. Stella, Lapins ve Sweetheart gibi kendine verimli çeşitler ise çiçeklenmeleri uyuştuğu sürece birçok çeşide tozlayıcı olabilir. Vişne çoğunlukla kendine verimlidir; yine de aynı dönemde açan ikinci bir çeşit meyve tutumunu artırır.
Erikte tozlanma
Erikte tozlanma ihtiyacı çeşide göre değişir. Avrupa eriği Stanley kendine verimlidir ve diğer Avrupa erikleri için tozlayıcı olarak da kullanılır. Can eriği çoğu kaynakta kendine verimli geçer, bazı kaynaklar ise kısmen verimli sayar. Papaz kısmen kendine verimlidir; Bakanlık kaynaklarında en iyi tozlayıcısı olarak Aynalı gösterilir. Stanley yeşil eriklerden daha geç çiçek açtığı için Can ve Papaz'a tozlayıcı olarak planlanmamalıdır. Japon eriklerinin çoğu ise kendine verimsizdir ve Avrupa erikleriyle değil, aynı dönemde açan başka bir Japon eriğiyle tozlanır.
Şeftali ve nektarinde tozlanma
Şeftali ve nektarinlerin büyük çoğunluğu kendine verimlidir; Redhaven, Dixired, Monroe ile Big Top, Orion ve Venus nektarinleri tek ağaç olarak dikildiğinde de meyve bağlar. Önemli istisna J.H. Hale şeftali çeşididir: Çiçek tozu kısır olduğundan yanına aynı dönemde çiçek açan, polen verimli bir şeftali ya da nektarin dikilmelidir. Erzincan Ovası'ndaki bir çalışmada Redhaven, Dixired ve Monroe'nun tam çiçeklenmesi J.H. Hale ile yalnızca birkaç gün arayla gerçekleşmiştir.
Ceviz tozlaşması: dikogami, protandri ve protogini
Ceviz, diğer meyve türlerinden farklı olarak rüzgârla tozlanır ve arıya ihtiyaç duymaz. Erkek çiçekler (püsküller) ile dişi çiçekler aynı ağaçta ayrı yerlerde bulunur. Ceviz çeşitleri kendi çiçek tozuyla döllenebilir; asıl sorun, aynı ağaçta erkek ve dişi çiçeklerin farklı zamanlarda olgunlaşmasıdır. Buna dikogami denir.
- Protandri: Önce erkek çiçekler açıp polen döker, dişi çiçekler sonra döllenmeye hazır hâle gelir. Chandler cevizi ve Fernor protandrik çeşitlerdir.
- Protogini (protogeni): Önce dişi çiçekler açar, erkek çiçekler polenini sonra döker. Kaman tipleri genellikle protoginiktir.
Erkek ve dişi çiçeklenme çakışmadığında dişi çiçeklerin bir kısmı tozsuz kalır. Bu yüzden ceviz bahçesi en az iki çeşitle kurulur; tozlayıcı, ana çeşidin dişi çiçekleri açıkken polen döken çeşitlerden seçilir. Araştırma kaynaklarında Chandler için Franquette ve Fernette; Fernor için Ronde de Montignac, Meylannaise ve Fernette öne çıkar. Fransa'daki çeşit kayıtlarına göre Chandler'ın erkek çiçeklenmesi Fernor'un dişi çiçeklenmesinden yaklaşık iki hafta önce zirve yaptığından Chandler, Fernor için yeterli bir tozlayıcı değildir.
Bereket Fidancılık olarak 2003'ten beri Niğde Değirmenli'de ziraat mühendislerinin kontrolünde sertifikalı, aşılı meyve fidanı üretiyor, bahçe tesisi için danışmanlık veriyoruz. Ana çeşidinize uygun tozlayıcıyı, oranını ve yerleşim planını birlikte belirlemek için bizimle iletişime geçin.